{"id":191405,"date":"1936-09-11T01:03:00","date_gmt":"1936-09-10T23:03:00","guid":{"rendered":"https:\/\/oldaalten.nl\/?p=191405"},"modified":"2026-09-22T20:34:12","modified_gmt":"2026-09-22T18:34:12","slug":"life-in-nineteenth-century-bredevoort","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/culture-sports\/customs-traditions\/life-in-nineteenth-century-bredevoort\/","title":{"rendered":"Life in Nineteenth-Century Bredevoort"},"content":{"rendered":"\n
\n

Aaltensche Courant, 11 september 1936<\/p>\n\n\n\n\n\n

Wie in dit voorjaar de jaarvergadering heeft meegemaakt van de Oudheidkundige Vereeniging \u201eOudheidkamer Aalten<\/a>\u201d, weet ook, dat na het verslag van den Secretaris, er zich een geanimeerde discussie ontspon, over de vraag, hoe leggen we vast, of liever zou het niet raadzaam zijn vast te leggen datgene, wat de oudsten onzer medeburgers uit onze gemeente weten te vertellen over de verschillende toestanden voor een kleine honderd jaren geleden; om alsdan deze gegevens te verzamelen en te bewaren voor ons nageslacht. Besloten werd hiertoe over te gaan, en kregen enkele bestuursleden opdracht hiermede eens een begin te maken. Als eerste bijdrage tot dit besluit moge onderstaande dienen.<\/strong><\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Wat de 82-jarige Hendrikus Scholtenlo uit Bredevoort vertelde!<\/h2>\n\n\n\n

Zaterdagmiddag! Witte wolkjes hangen aan den blauwen hemel; de zon goot hare verzengende stralen over akker en beemd en schilderde den omtrek van boomen en bladeren op den landweg, die glom als de rug van een zeeleeuw. En, als de autobus, waarin we gezeten waren het vredige stadje tegemoet hobbelt, komt vanuit de dichte boomenrij Bredevoort\u2019s vriendelijk R.K. kerkje<\/a> reeds te voorschijn, en met haar de pannendaken der meestal uit roode baksteen opgetrokken huizen en huisjes. We stappen uit bij \u201eRuimzicht<\/a>\u201d, om te voet onzen weg te vervolgen over hobbelige keien en keitjes naar de Hozenstraat<\/a>, in den volksmond beter bekend onder den naam van \u201ede Hozze\u201d.<\/p>\n\n

De \u201eHozze” met zijn eeuwenoude huisjes en markante geveltjes, was het doel van ons bezoek, waar onze zegsman, de heer Hendrikus Scholtenlo woont om uit zijn mond eens een en ander te vernemen uit \u201ede goede oude tijd!\u201d Och ja, men hoort zoo vaak praten van \u201eden goeien olden tied\u201d, en denkt dan onwillekeurig aan den tijd, zooals men wel eens placht te zeggen: \u201etoo grotvader grotmooder nam\u201d, bedoeld zijn dan de zestiger-zeventiger jaren, toen de industrie nog in hare kinderschoenen stond, en de arbeidersklasse in opkomst was.<\/p>\n\n\n\n

M\u00e9\u00e9r nog dan op heden, werd toentertijd door een ieder de landbouw beoefend, en leefden de meeste menschen van datgene, wat hun de akker na zwaren arbeid bood. Slechts de oudsten onder onze medeburgers, hebben in hunne jeugd dien tijd nog beleefd, en kunnen uit eigen aanschouwing en uit eigener ervaring daarover spreken. Tot dezulken behoort in Bredevoort zeer zeker Hendrikus Scholtenlo, die in Februari van \u2019t komende jaar 82 jaar oud wordt, en zich nog in een goede gezondheid mag verheugen zoowel naar lichaam als naar geest.<\/p>\n<\/div>\n\n

\n

\u201e’t Wazzen knappe tieden!\u201d<\/h2>\n\n\n\n

Z\u00f3\u00f3 begon onze zegsman, die we in \u2019t vervolg met Hendrik-Eume zullen betitelen, gelijk men hem thuis pleegt te noemen. Hendrik-Eume zijn vader was van beroep draaier, en vervaardigde spinnewielen, stoelen, somtijds ook klompen, vandaar dat Hendrik-Eume in den volksmond nog algemeen bekend staat onder den bijnaam van \u201eden dr\u00e8jer\u201d. \u2019t Was vanzelfsprekend, dat hij zijn vader na schooltijd \u201eduftig most helpen arbeiden\u201d, wat hij deed tot zijn 11e jaar, toen hij van school afging, om zich in het weversvak te bekwamen.<\/p>\n\n\n\n

\"Hendrik-Eume,\n\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/svg>\n\t\t<\/button>
Hendrik-Eume in zijn 82ste levensjaar, door Piet te Lintum<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n

Het huis-weven werd toendertijd in Bredevoort algemeen beoefend. Bijna in ieder huis stonden een of meer weefgetouwen; en toen we de opmerking maakten, hoe in deze kleine behuizingen nog plaats kon gevonden worden voor \u00e9\u00e9n of meer weefstoelen, zei Hendrik-Eume lachend: \u201eDoar mosten wi\u2019j ons moar um behelpen!\u201d In de 60er jaren kon een \u201etuchtige w\u00eaver\u201d 50 tot 60 ct. per dag verdienen, hetgeen na de 70er jaren iets beter werd.<\/p>\n\n

Zeer zeker heeft het weven aan huiselijken haard ook haar romantische zijde gehad; maar als we uit den mond van onze zegsman moesten vernemen, dat de moeder van een \u201eBrevoortschen w\u00eaver\u201d, die 20 jaar ouder was als hij, in de 50er jaren ‘s nachts bij maanlicht (om het olie-licht te besparen) nog gauw \u201eeen stuk in mekaar sloog\u201d, om daarvoor den volgenden morgen brood te koopen, dan is \u2019t toch met de romantiek gedaan.<\/p>\n\n

Natuurlijk of liever het was toen de gewoonte, dat ook de kinderen bij \u2019t weven flink moesten helpen. In den zomerdag moesten zij op den akker helpen, terwijl zij des winters voor den wever moesten spoelen. Als een kind vlijtig was, kon het na schooltijd (van 4\u20148) vier pond \u201efetten\u201d spo\u00f6len, waarvoor dan 10 tot 15 penningen werd betaald. Op gelijke hoogte bewogen zich toentertijd de overige loonen. Zoo verdiende b.v. een daglooner bij een boer pl.m. 40 ct. per dag, op eigen kost, terwijl een boerenmeid 18 tot 20 gld. per jaar verdiende, met \u201etoeboate\u201d, hetwelk bestond uit 1 spint lijnzaad, 5 el linnendoek en 5 el werkendoek (grof linnen). Eenmaal in \u2019t jaar verkreeg zij 8 dagen vrijaf, de z.g. \u201espinnew\u00e8ke\u201d, om het verworven vlas (spintsgezaai) in de ouderlijke woning te kunnen spinnen.<\/p>\n\n\n\n

Met de loonen van timmerlieden, metselaars, en andere ambachtlieden, was ‘t vrijwel hetzelfde gesteld. Gewoonlijk werd \u2019s morgens al zeer vroeg begonnen, en werd de arbeid ge\u00ebindigd zoo \u2019s avonds tegen half acht. Nemen we aan, dat per dag 2 uur werd besteed aan schafttijd, dan bleef er toch meestal een dagelijksche arbeidstijd van pl.m. 12 uur over. Een vrije Zaterdagmiddag kende men niet, zoodat per week ongeveer 72 uur werd gewerkt.<\/p>\n\n\n\n

\u201eJao \u2019t wazzen knappe tieden!\u201d, zei Hendrik-Eume met een veelzeggend oogknippen. \u2019s Morgens gaf \u2019t een stuk roggebrood, dat was alles een enkele keer met een stuk boekweiten-pannekoek er tusschen. Wittebrood gaf \u2019t maar heel zelden, alleen op hooge feestdagen. \u2019s Middags was het regelmatig stamppot met wat vet bereid, want vleesch werd, zooals onze zegsman zich uitdrukte: \u201emet groote letters \u2019eschreven\u201d, niettegenstaande toendertijd een vette koe slechts 30 tot 40 gulden kostte. Alleen de meer gegoeden slachtten toen zelf, maar dan nog werden de schinken en het nagelhout verkocht; meestal werd van het geslacht de landpacht betaald.<\/p>\n<\/div>\n\n

\n

Het jaar 1847 was met recht een \u201ehongerjaar\u201d.<\/h2>\n\n\n\n

Wijl de oogst, voornamelijk de roggeoogst, zoo goed als mislukt was, kostte toen de rogge 22 gulden per mud, en moesten de meeste menschen zich behelpen met brood van paardeboonen ofwel bruine boonen, waaronder een weinigje rogge vermengd was. Vooral de kinderen hadden \u2019t toen hard te verantwoorden. In de zeventiger jaren, zoo ging Hendrik-Eume verder, werd ‘t hier heel wat beter.<\/p>\n\n\n\n

In \u2019t naburige Bocholt, had de huisindustrie al hier en daar plaats moeten maken voor de stoomweverij, en gingen reeds verschillende wevers uit Bredevoort naar Bocholt \u201enoa den stoom\u201d. De meesten gingen in Bocholt in de kost, en kwamen dan Zaterdagsavonds weer thuis. Dat er toentertijd geen teveel was aan arbeidskrachten, laat onderstaande niet onaardige omstandigheid duidelijk zien. lederen Zaterdagavond, zoo vertelde onze zegsman, ging de omroeper in Bredevoort rond \u201eof er nog jongens of de\u00earns wazzen, dee geerne in Bo\u00f4kelt wollen arbeiden!\u201d<\/p>\n\n\n\n

Gewoonlijk was dan de omroeper vergezeld van jeugdige personen, die zoo juist van Bocholt waren thuisgekomen en meestal in een vroolijke stemming verkeerden, waarbij dan werd gezongen:<\/p>\n\n\n\n

\u201eIn Bookelt bunt zukke mooie stroaten, Wi\u2019j \u2019t neet doon, dan k\u00f6’j \u2019t ook loaten! Van ain \u2013 zwai \u2013 drai!\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Gezien de betere arbeidsvoorwaarden, waaronder in Bocholt werd gewerkt, gaven verschillende wevers aan dien oproep gehoor, zoo ook onze zegsman, die toentertijd 6 tot 7 Berliner daalder per week kon verdienen. En als hij dan Zaterdagsavonds thuis kwam, zeide zijn moeder vol verbazing: \u201eJonge, wat breng i\u2019j v\u00f6lle geld met!\u201d<\/p>\n\n\n\n

Al pratende, kwamen we zoo ook al van het eene op het andere. De huishuren waren toentertijd zeer gering, en overeenkomstig de lage inkomens. De huur van een nette arbeiderswoning bedroeg toen 30 tot 40 ct. per week; voor 30 gulden per jaar \u201eko\u2019j al een deftig huus bewonnen\u201d, zei Hendrik-Eume. Met de post-verhoudingen was ‘t al heel treurig gesteld; bode Prange haalde eens per dag de post van Aalten, en bracht deze van Bredevoort uit weer verder door naar Winterswijk.<\/p>\n\n\n\n

Het lezen van een courant werd als een weelde beschouwd, en was enkel voor \u201ede groote le\u00fb\u201d, alleen de pastoor, toentertijd de Zeer Eerw. heer te Welscher, las de courant samen met den heer van Eijck. In 1880 werd door Aaltjen Hofs het eerste blaadje, de \u201eVooruit\u201d huis aan huis bezorgd.<\/p>\n\n\n\n

Ook de wegen waren toentertijd zeer onbegaanbaar. Moest men naar Aalten, dan ging het over de zandweg naar Lichtenvoorde tot bij den \u201eOuden tol\u201d en vandaar naar Aalten. Een rechtstreeksche verbinding met Aalten bestond toen nog niet, tot ongeveer in het jaar 1875, toen de wallen werden geslecht en de z.g. Koppeldijk ontstond. De oude R.K. kerk stond toendertijd op de plaats waar thans de tuin van het caf\u00e9 \u201eRuimzicht\u201d is gelegen, het woonhuis, het z.g.n. \u201ePierikshuis\u201d diende toen als pastorie.<\/p>\n\n

Interessant was het uit den mond van onzen zegsman te vernemen, hoe het gesteld was met de zon- en feestdagen, kermis, enz. De Zondagen en feestdagen, zei Hendrik-Eume, waren \u201ezeer billig\u201d, wijl men zich het eenige genoegen gunde, dat men zich eens behoorlijk kon uitrusten, en dat kostte natuurlijk niets. Eenmaal in \u2019t jaar gunde men zich een pretje, en dat was ter gelegenheid van de kermis, waarbij dan tevens het z.g. schuttersfeest werd gehouden.<\/p>\n\n

\"Hozenstraat\n\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/svg>\n\t\t<\/button>
\u201eDe Hozze\u201d (zij-aanzicht), door Piet te Lintum<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Een 14 dagen van te voren \u201ewanneer ie \u2019s oavonds de kroewagens ovver de stroate heurden rammelen\u201d, (want dan worden de boeskool verkoft en een paar zak eerpels) was het teeken, dat de kermis op komst was. Ook werden een 14 dagen van te voren \u201ede plaatsen al verpacht veur de schutterieje\u201d; de hooge plaatsen (rangen) zooals kapitein \u201een dat spul\u201d, werden dan duur betaald, waarbij de noodige \u201erondjes\u201d moesten worden gegeven; zoo’n kleine kermis dus al vooraf.<\/p>\n\n\n\n

Daags voor het eigenlijke feest werd de vogel onder geleide van de muziek weggebracht \u201enoa \u2019t Zwanenbrook\u201d. Den anderen morgen werd dan begonnen met het bekende vogelschieten, en die dan koning werd, kon zich een koningin kiezen, die dan beide avonden met muziek naar huis werden gebracht. Bij de schuttersoptocht gingen de \u201ebielemans\u201d voorop. \u201eDoar hadden de jonge deerns schrik veur… maor ook wal schik van\u201d, vertelde Hendrik-Eume, aangezien de \u201ebielemannen\u201d in een soldaten-tenue waren gestoken, met een groote muts over \u2019t hoofd, waarin een opening voor mond, neus en oogen was aangebracht. Verder een handbijltje in de hand, hetgeen de geheele uitrusting van zoo’n bieleman vormde.<\/p>\n\n\n\n

Op het Zand achter de school, stond dan de draaimolen. \u201eDee drilschu\u00fbte mosten wie zelvers douwen\u201d, aldus onze zegsman, want Keesje, die hier algemeen bekend was, was beide dagen gewoonlijk een beetje \u201ein de olie\u201d, en dan \u201ewazzen de jongens baas van de drilschu\u00fbte”. Een paard bezat Keesje niet. Gewoonlijk waren er dan ook nog een paar kleine kraampjes waar \u201ewat zeut grij\u201d werd verkocht, en dat was dan ook alles.<\/p>\n\n\n\n

Evenwel was de jeugd tevreden, en men vermaakte zich naar hartelust, wijl men het ook al niet beter kende. Zondags na de kermis was het potverteeren bij Pierik in de opkamer. Het overgehouden geld werd dan bij elkaar gegooid en was het weer zoo’n beetje kermis onder elkaar. Naar de Brevoortsche kermis ging oud en jong gaarne naar toe, \u2019t was er \u201egemeudlik en gezellig!\u201d<\/p>\n\n\n\n

Langzamerhand werden de tijden wat beter. Toen in de 90er jaren de kunstmest kwam, ging het met de landbouw ook weer vooruit; in de fabrieken was volop werk, en hoewel er nog geen loon werd verdiend zooals heden ten dage, gevoelden we ons toch recht op ons gemak, \u2019t Werk op het land kan ik nog zoo’n beetje doen, aldus Hendrik-Eume<\/a>, en hoop dit \u2019t komende jaar ook nog te kunnen volbrengen.<\/p>\n\n\n\n

J.W. VOSMAN,Secr. Oudheidkamer.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

In 1936, 82-year-old Hendrikus Scholtenlo recalled what everyday life in Bredevoort had been like in the nineteenth century.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":79868,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[653,641],"tags":[],"inhoudstype":[1245],"thema":[],"periode":[2004],"emigratie_onderwerp":[],"class_list":["post-191405","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aalten-achteruit","category-customs-traditions","inhoudstype-story","periode-1900-to-1940"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/191405","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=191405"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/191405\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":192371,"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/191405\/revisions\/192371"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/79868"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=191405"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=191405"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=191405"},{"taxonomy":"inhoudstype","embeddable":true,"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/inhoudstype?post=191405"},{"taxonomy":"thema","embeddable":true,"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/thema?post=191405"},{"taxonomy":"periode","embeddable":true,"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/periode?post=191405"},{"taxonomy":"emigratie_onderwerp","embeddable":true,"href":"https:\/\/oldaalten.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/emigratie_onderwerp?post=191405"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}