Na de Reformatie verdween het katholieke geloof niet uit Aalten. Wel raakten de katholieken hun kerkgebouw kwijt en waren zij lange tijd aangewezen op kerken en kapellen over de grens. Pas aan het einde van de achttiende eeuw kon in Aalten weer openlijk een katholieke geloofsgemeenschap worden opgebouwd.
Na de Reformatie
Tot het einde van de zestiende eeuw gebruikten de Aaltense katholieken de Oude Helenakerk. Na de Reformatie kwam die kerk in protestantse handen. De katholieke bevolking bleef echter bestaan. Voor missen, dopen en huwelijken week men in de zeventiende en achttiende eeuw onder meer uit naar katholieke staties net over de grens in het bisdom Münster.
Voor Aalten en Bredevoort werd vooral de Kruiskapel bij Hemden belangrijk. De registers van deze kapel bevatten dopen vanaf 1706 en huwelijken vanaf 1713 en laten zien hoe nauw het katholieke leven aan beide kanten van de grens met elkaar verbonden was.
Weer katholieke diensten in Aalten
De politieke veranderingen aan het einde van de achttiende eeuw brachten meer godsdienstvrijheid. Vanaf omstreeks 1790 konden in Aalten weer katholieke diensten worden gehouden. Aanvankelijk stelde Bernard Meierman daarvoor ruimte beschikbaar in zijn huis aan de Kerkstraat.
Enkele jaren later kocht kerkmeester Lambertus Wamelink een huis met schuur op de plaats van het huidige Kerkstraat 15. Het huis werd pastorie en de schuur werd als kerk ingericht. Deze schuurkerk werd op 5 juli 1800 ingewijd en bleef bijna zestig jaar het katholieke kerkgebouw van Aalten.
De band met de Kruiskapel verdween niet onmiddellijk. Geestelijken uit de grensstreek bleven in de eerste jaren bij de bediening betrokken. In 1823 verloor de Kruiskapel haar functie voor de Nederlandse katholieken; het gebouw werd afgebroken en in Barlo ontstond een nieuwe parochie. De stenen van de oude kapel werden daar deels opnieuw gebruikt.
Een kerk aan de Dijkstraat
In de loop van de negentiende eeuw groeide de katholieke gemeenschap en werd de schuurkerk te klein. Aan het begin van de Dijkstraat werd daarom een nieuwe kerk gebouwd. De Waterstaatskerk werd op 4 mei 1859 in gebruik genomen. Naast de kerk kwam een pastorie.
Het kerkgebouw stond er nog geen vijfendertig jaar. Op 10 mei 1893 ontstond brand aan de Kerkstraat. Het vuur sloeg over naar de katholieke kerk, die vrijwel volledig verloren ging. De pastorie bleef gespaard.
De Sint-Helenakerk van 1895
Voor de vervanging van de afgebrande kerk werd een ruimer terrein aan de overzijde van de Dijkstraat gekozen. Architect Alfred Tepe ontwierp daar een neogotische Sint-Helenakerk. Het nieuwe gebouw werd in 1895 ingewijd.
Deze kerk bleef een halve eeuw het centrum van katholiek Aalten. Rond de parochie ontstonden scholen, verenigingen en instellingen die een belangrijke rol speelden in het sociale leven. De geschiedenis daarvan hoort bij de afzonderlijke organisaties en locaties in het Historisch Netwerk.
Oorlogsschade en herbouw
Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog werd de kerk zwaar getroffen door bombardementen. Van de kerk uit 1895 bleven uiteindelijk vooral de onderste delen van de toren behouden. In 1950–1952 werd op dezelfde plaats een nieuwe kerk gebouwd naar ontwerp van architect Jan van Dongen, waarbij delen van de oude toren in het nieuwe gebouw werden opgenomen.
Deze R.K. Helenakerk bleef daarna zeventig jaar in gebruik. Door teruglopend kerkbezoek en een kleiner wordende geloofsgemeenschap werd besloten het gebouw af te stoten. De laatste eucharistieviering vond plaats op 12 juni 2022. De kerk en de pastorie waren toen al verkocht.
De geloofsgemeenschap bleef bestaan
De sluiting van de Sint-Helenakerk betekende niet het einde van de katholieke gemeenschap in Aalten. Voor eucharistievieringen gingen parochianen voortaan onder meer naar Groenlo en Lichtenvoorde. Voor gebedsvieringen en andere bijeenkomsten bood de Protestantse Gemeente Aalten ruimte in de Oude Helenakerk en gebouw Elim.
Daarmee kwam een opvallende historische cirkel rond: ruim vier eeuwen nadat de middeleeuwse Helenakerk tijdens de Reformatie protestants was geworden, konden Aaltense katholieken er opnieuw samenkomen.