De Kruiskapel (Kreuzkapelle) bij Hemden was van omstreeks 1674/1675 tot 1823 een belangrijk katholiek kerkelijk centrum voor gelovigen uit Aalten en Bredevoort. De kapel stond net over de grens, in het bisdom Münster, op korte afstand van de huidige Kiefteweg.
Een kerk over de grens
Na de Reformatie konden katholieken in de Republiek hun geloof niet overal openlijk en in eigen kerkgebouwen uitoefenen. Voor inwoners van Aalten en Bredevoort bood de grens met het katholieke Münsterland daarom een praktische uitweg. Na de Münsterse oorlog van 1672–1674 ontstond bij Hemden een vaste katholieke statie die later bekend werd als de Kruiskapel.
Volgens de kerkgeschiedenis van de huidige parochie in Barlo bestond de Kruiskapel vanaf 1674. Andere lokale bronnen dateren de bouw op 1675. Waarschijnlijk werden aanvankelijk diensten gehouden in een schuur en kwam daarna een afzonderlijk kapelgebouw tot stand.
Aalten en Bredevoort
De kapel werd vooral gebruikt door katholieken uit Aalten en Bredevoort. Dat blijkt ook uit de bewaard gebleven kerkregisters. Van de Kruiskapel zijn onder meer katholieke doopinschrijvingen uit 1706–1823 en huwelijksinschrijvingen uit 1713–1822 overgeleverd. Daarin komen veel families uit Aalten en omgeving voor.
Voor kerkgang, dopen en huwelijken moesten inwoners dus geregeld de grens over. De Kruiskapel vormde daardoor niet alleen een religieus centrum, maar ook een tastbare verbinding tussen het katholieke leven in de heerlijkheid Bredevoort en dat in het aangrenzende Münsterland.
De Kruisberg
Bij de voormalige kapel ligt nog altijd de Kruisberg met een historisch kruis. De plaats herinnert aan de vroegere kapel en wordt nog steeds gebruikt voor gezamenlijke vieringen. De katholieke parochie in Bocholt liet het kruis en de omgeving in 2023 restaureren.
Op het voetstuk staat een oude Nederduitse tekst die benadrukt dat niet hout of steen wordt aanbeden, maar dat het kruis verwijst naar het lijden van Christus.
Terugkeer naar Aalten
Aan het einde van de achttiende eeuw kregen katholieken in Nederland meer ruimte om hun geloof openlijk te belijden. In Aalten werden vanaf omstreeks 1790 weer katholieke diensten gehouden. In 1800 werd aan de Kerkstraat een schuur ingericht als kerk. Daarmee nam de betekenis van de Kruiskapel voor de Aaltense katholieken geleidelijk af.
In 1823 werd in Barlo een zelfstandige parochie gevormd. De Kruiskapel werd afgebroken en bij de bouw van de nieuwe Sint-Helenakerk in Barlo werden stenen van de oude kapel hergebruikt. Daarmee kwam na ongeveer anderhalve eeuw een einde aan de functie van de Kruiskapel.
De verdere ontwikkeling van de katholieke gemeenschap in Aalten wordt beschreven in Katholiek Aalten na de Reformatie.
Afbeeldingen
