In de negentiende eeuw was onderwijs nauw verbonden met kerkelijke verhoudingen. Ook in Aalten wilden verschillende protestantse groepen christelijk onderwijs voor hun kinderen, maar zij verschilden van mening over de vraag wie daarover zeggenschap moest hebben. Nadat ds. J.H.F. Gangel in 1879 naar Aalten was gekomen, liep dat verschil van inzicht steeds verder op. Op 1 maart 1884 kreeg de plaatselijke schoolstrijd een tastbaar gevolg: aan de Hogestraat opende een eigen hervormde School met den Bijbel, de latere Wilhelminaschool.
Een christelijke school
Ds. Derk Breukelaar stelde al in 1853 voor om in Aalten een christelijke school te stichten. Het duurde nog jaren voordat dat plan werkelijkheid werd. In 1868 werd een schoolvereniging opgericht en op 1 december 1869 opende aan de Bredevoortsestraat de School met den Bijbel.
De school kwam voort uit de kring van de Afgescheidenen, maar het bestuur werd bewust niet als kerkelijk bestuur ingericht. Daardoor konden ook kinderen uit hervormde gezinnen de school bezoeken. Dat gebeurde op grote schaal. Voor gezinnen die het schoolgeld niet konden betalen, bestond een suppletiefonds dat onder meer met kerkelijke collecten werd gevuld.
Gangel en de hervormde ouders
Toen ds. J.H.F. Gangel in 1879 als rechtzinnig hervormd predikant naar Aalten kwam, zette ook hij zich sterk in voor christelijk onderwijs. Hij wilde dat de Hervormde Gemeente financieel bijdroeg aan het schoolgeld van hervormde kinderen, maar verlangde daar tegenover ook hervormde vertegenwoordiging in het schoolbestuur.
Het bestaande bestuur wilde die invloed niet toestaan. Men vreesde dat daarmee het eigen karakter van de school zou veranderen. Ook bij bestuursverkiezingen kregen hervormde betrokkenen geen stem. Het meningsverschil groeide uit tot een conflict tussen Gangel en onder anderen Breukelaar, die voorzitter van het schoolbestuur was.
Gangel legde de kwestie uiteindelijk voor aan de kantonrechter, maar kreeg daar geen gelijk. Vervolgens werd vanuit hervormde kring een eigen christelijke lagere school aan de Hogestraat opgericht. Op 1 maart 1884 werd de nieuwe hervormde school voor christelijk lager onderwijs aan de Hogestraat geopend. De Nederlander meldde die dag dat de opening om twee uur ’s middags zou plaatsvinden onder leiding van ds. J.H.F. Gangel. Schoolhoofd Siebel verliet de bestaande School met den Bijbel en ging naar de nieuwe hervormde school. Ook de personele wisseling is in de bronnen zichtbaar. De Standaard meldde op 19 januari 1884 dat J. Hemmes uit Leiden was benoemd tot hoofdonderwijzer van de School met den Bijbel in Aalten. In het bevolkingsregister 1880–1890 volgt Johannes Hemmes (Sint Annaparochie, 23 mei 1859), onderwijzer, Siebel vervolgens op aan hetzelfde adres: Aalten 310. Dat bevestigt dat Hemmes de bestaande schoollijn voortzette, terwijl Siebel naar de nieuwe hervormde school overstapte.
School en Evangelie
Ook een lezing over christelijk onderwijs leidde tot onenigheid binnen de Hervormde Gemeente. Gangel wilde een vertegenwoordiger van de Unie School en Evangelie in de Oude Helenakerk laten spreken. De kerkvoogden weigerden toestemming. Meer dan zestig gemeenteleden, onder wie Gangels vrijzinnige collega ds. C.F.S. Pape, steunden dat besluit. De Christelijke Gereformeerde Gemeente stelde haar eigen kerkgebouw vervolgens wel voor de lezing beschikbaar.
Meer dan een schoolkwestie
De schoolstrijd ging dus niet over de vraag óf er christelijk onderwijs moest zijn. Zowel de Afgescheidenen als de orthodox-hervormden vonden dat belangrijk. Het conflict draaide vooral om bestuur, invloed en de kerkelijke richting van de school.
Daarmee liet de schoolkwestie zien hoe sterk de kerkelijke verhoudingen in Aalten in de jaren 1880 onder spanning stonden. Enkele jaren later, in 1887, ging een deel van de Hervormde Gemeente onder leiding van Gangel mee met de Doleantie. Die bredere ontwikkeling wordt beschreven in Afscheiding en Doleantie in Aalten.