’t Zand 1 in Bredevoort ligt aan de oostzijde van ’t Zand, op de hoek met de Gasthuisstraat. Hoewel het bouwwerk in zijn huidige vorm omstreeks 1900 dateert, wijst het vakwerk in de linker zijgevel op een oudere kern.
Het gebouw kenmerkt zich door een pannengedekt zadeldak met wolfseinde, een asymmetrische voorgevel en decoratieve muurankers. Langs de Gasthuisstraat is het verlevendigd met een siermetselwerklijst. Zowel in hoofdvorm als detaillering is het authentieke karakter van het pand goed behouden gebleven.
Door de prominente ligging op de hoek van de Gasthuisstraat heeft het een grote beeldbepalende waarde. Het vormt een wezenlijk onderdeel van de historische gevelwanden aan zowel ’t Zand als de Gasthuisstraat. Bovendien heeft het object bouwhistorische waarde dankzij de vakwerkconstructie van de linker zijgevel.
In 1972 werd het pand in opdracht van J.B. Eppink verbouwd door B.H. Kolenbrander, waarbij de achter gelegen deel opnieuw werd ingedeeld. Aan de voorzijde bevond zich destijds een winkel. Tegenwoordig is er een restaurant in middeleeuwse sfeer gevestigd.
Eigenaren
Overzicht is niet volledig.
Jaar
Perceel
Eigenaar
Omschrijving
1832
B-67
Willem Pas, klompenmaker
162 m² huis & erf
1844
B-67
Jan Willem Baten, grofsmid
162 m² huis & erf
1877
B-67
Cornelis Kappers, koperslager
162 m² huis & erf
1902
B-67
Cornelis Kappers, kastelein & winkelier
162 m² huis & erf
1949
B-67
Hendrik Jan Eppink, groentehandelaar, melkventer, landbouwer
Uit 1927 daterend woonhuis, dat is gebouwd voor en door B.W. Elschot, op de hoek van ’t Zand en de Kruittorenstraat. Hier bevindt het object zich op een terrein langs de noordelijke rand van ’t Zand, het terrein waar de burcht van Bredevoort heeft gestaan.
De Kruittorenstraat verwijst nog altijd naar de kruittoren die in 1646 ontplofte. Lange tijd is dit deel van de stad slechts beperkt bebouwd geweest, deels deel uitmakende van de oude vestingwerken.
Het pand is uitgevoerd in een traditioneel-zakelijke trant, met enige invloed van de Amsterdamse School. Karakteristiek is de opzet met een roodgedekt mansardedak en een erker met decoratieve borstwering. Hoewel het bouwwerk op enkele punten is gewijzigd, bleef het authentieke karakter goed herkenbaar. Op de hoek van de Kruittorenstraat neemt dit pand een sterk in het oog vallende positie in, waardoor er sprake is van grote beeldbepalende waarde.
Het object vormt een wezenlijk onderdeel van de historische gevelwanden langs ’t Zand, waar zich diverse rijks- en gemeentelijk beschermde monumenten bevinden. Als een burgerwoning uit het interbellum geeft het pand een indruk van de ontwikkelingen in dit deel van de oude binnenstad van Bredevoort.
Eigenaren
Overzicht is niet volledig.
Jaar
Perceel
Eigenaar
Omschrijving
1832
B-6
Albert Jansen, koopman
770 m² tuin
1848
B-6
Hendrik Georg Sieverding, katoenspinner
770 m² tuin
1860
B-6
Antonij Ubbink, timmerman
770 m² tuin
1888
B-627
Antonij Ubbink, timmerman
808 m² tuin
1912
B-627
Bernardus Wilhelmus Elschot, aannemer, metselaar, fabrieksarbeider
808 m² tuin
1930
B-875
Bernardus Wilhelmus Elschot, aannemer, metselaar, fabrieksarbeider
De Oude Boerderij, 1975 (foto: coll. H. Agterhof)De Oude Boerderij, 1975Kadastraal perceel B7 in 1832, bron: hisgis.nlFragment kadastrale kaart, 1863 (percelen B-331/334)
In 1832 stond er een huis op de plek waar nu de tuin van ’t Zand 11 is. Rond 1865 werd in de toenmalige tuin—de huidige locatie—een nieuw huis gebouwd. Het oude huis werd daarna afgebroken.
De volgende bewoners horen niet bij het hierboven beschreven perceel, aangezien onderzoek uitwees dat dit tot recent altijd tuin is geweest. Verder onderzoek is nodig.
De oude NH Pastorie in Bredevoort, gesloopt in 1914De oude NH pastorie in Bredevoort, met links Sint BernardusFragment kadastrale kaart, 1894 (oude pastorie)’t Zand in Bredevoort, rechts de oude pastorie (foto van Ron Kuiperij)Fragment kadastrale kaart, 1915 (nieuwe pastorie en de contouren van het oude huis)Graafschapbode, 15 mei 1914Arnhemsche Courant, 18 juli 1914Dagblad Tubantia, 14 september 1963
De School voor Christelijk Volksonderwijs (CVO-school), ook wel bekend als de Nederlands Hervormde School op ’t Zand, stond op de plek van het voormalige kasteel Bredevoort. Gedurende twee eeuwen hebben hier verschillende schoolgebouwen gestaan. Na de Tweede Wereldoorlog werd het vervangen door nieuwbouw. Sinds 2015 is in het pand een brouwerij gevestigd.
In 1822 hield het schoutambt (de gemeente) Aalten een aanbesteding voor de bouw van een nieuwe school op ’t Zand. In 1863 volgde een verbouwing en uitbreiding. Enkele decennia later, in 1885, werd opnieuw aanbesteed: ditmaal voor de verbouwing van de bestaande school én voor de bouw van een nieuw schoolgebouw met vier lokalen, enkele tientallen meters ten zuidwesten van de oude locatie. Kort daarna werd het oudere pand afgebroken.
Van openbaar naar christelijk onderwijs
Oorspronkelijk was de school op ’t Zand een openbare lagere school. Bredevoort had geen christelijke school. Dominee Krul nam het initiatief om ook in Bredevoort een christelijke school op te richten. Op 16 november 1924 werd de School voor Christelijk Volksonderwijs officieel geopend.
In het eerste jaar vonden de lessen plaats in de consistorie van de Hervormde Kerk en later in het oude Ons Huis aan de Prinsenstraat. Het eerste schoolhoofd was W. van Velden, die deze functie tot 1951 bekleedde. De eerste onderwijzeres was mejuffrouw Odé.
Het catechisatielokaal op de Markt werd al snel te klein. Daarom werd het gemeentebestuur verzocht om enkele lokalen van de openbare school op ’t Zand beschikbaar te stellen. Dit verzoek werd ingewilligd, waardoor de school een tijdlang half in gebruik was voor openbaar en half voor christelijk onderwijs.
Door toenemende leerlingaantallen werd in 1929 besloten tot de bouw van een nieuwe openbare school aan de Schoolstraat, waarna de school op ’t Zand zelfstandig verder ging als NH school.
Sloop en nieuwbouw
Na de Tweede Wereldoorlog verkeerde het schoolgebouw in slechte staat. Het werd afgebroken en vervangen door een nieuwe lagere school met zes lokalen, gebouwd onder architectuur van de heer Siemons. Het schoolhoofd, de heer Van Velden, werd in 1954 opgevolgd door dhr. Droppers, en in 1972 nam dhr. P. van Beelen de leiding over.
Herbestemming
In 1993 fuseerde de protestantse basisschool op ’t Zand met de katholieke Joannesschool tot de interconfessionele basisschool ’t Bastion. Nadat de school haar onderwijsfunctie verloor, kwam het gebouw leeg te staan. In 2015 kreeg het een nieuwe bestemming als Stadsbrouwerij De Borghman, waarmee het pand opnieuw een centrale plaats in het gemeenschapsleven van Bredevoort innam.
School op ’t Zand, nu Stadsbrouwerij de BorghmanArnhemsche Courant, 20 juli 1822De Graafschapbode, 24 juni 1885Fragment kadastrale kaart, 1863 (perceel B-329)Fragment kadastrale kaart, 1888 (perceel B-641)
Huize Sint Bernardus is een karakteristiek pand aan ’t Zand, het centrale plein van Bredevoort. Het gebouw kent een rijke geschiedenis, waarin het dienstdeed als woonhuis, sanatorium en rusthuis.
Het pand werd oorspronkelijk gebouwd in opdracht van Jan Satink, luitenant-kolonel in het Staatse leger, Regiment Nationalen. Het verrees op de plek waar ooit de voorburcht van het kasteel Bredevoort heeft gestaan. In 1800 kwam het huis door vererving in bezit van de familie Roelvink. Arnoldus Florentinus Roelvink, telg uit deze familie, was vanaf 1813 burgemeester van Bredevoort.
In 1897 werd het pand gekocht door pastoor Bernardus Mulders. De pastoor was een bemiddeld man en verwierf het voormalige rentmeestershuis uit eigen middelen. Zijn doel was, zo schreef hij: “zijn arme kinderen” katholiek onderwijs aanbieden. Omdat katholieke scholen in die tijd geld kostten, bedacht hij een slimme oplossing: hij haalde nonnen naar Bredevoort die in het rentmeestershuis een klooster en een sanatorium vestigden. Zusters waren goedkoop, want zij ontvingen geen loon; zij hadden immers hun leven aan God gewijd.
Onder beheer van de Zusters Franciscanessen van Thuine werd het ‘R.K. Sanatorium St. Bernardus Gesticht’ opgericht. Het klooster-sanatorium noemde hij naar zijn eigen patroonsheilige, Sint Bernardus van Clairvaux. Met de winst van het sanatorium begon de pastoor een lagere school: de Sint Joannesschool.
Het sanatorium was bedoeld voor welgestelde patiënten want de verpleegkosten waren hoog: variërend van f 1,50 tot f 2,20 per dag. Voor medische kosten en apotheek werd 10 gulden per maand in rekening gebracht. Patiënten uit de zogenoemde tweede klasse betaalden f 7,50.
Vanaf 1907 kwamen mensen uit het hele land naar Bredevoort om in het sanatorium te herstellen. Zij verbleven er vaak maandenlang. Overdag lagen zij in bed in een lighal, ook in de winter; helemaal ingepakt. In de tuin van Sint Bernardus, nu het Vestingpark, stonden minstens tien van deze lighallen met hun open zijde naar de zon gericht. Twee daarvan zijn bewaard gebleven en hebben de status van rijksmonument.
Het sanatorium bleef in gebruik tot 1933. Daarna werd het pand herbestemd tot bejaardentehuis. In 1938 werden de zusters van Thuine opgevolgd door de zusters van St. Jozef uit Amersfoort. De laatste zusters vertrokken in 1985 uit Bredevoort.
In 1988 volgde een grootschalige renovatie en uitbreiding van het gebouw door Stichting Verzorgingstehuis St. Bernardus. Het bejaardentehuis verhuisde uiteindelijk in 2008 naar het nieuwgebouwde Ambthuis.
Kasteel Bredevoort, 3D impressie door Paul van Druten
Kasteel Bredevoort was een burcht in het hart van het gelijknamige stadje en voormalige heerlijkheid Bredevoort in het Graafschap Zutphen van het Hertogdom Gelre. Het behoorde tot de belangrijkste kastelen van Gelderland. In de 13e en 14e eeuw speelde kasteel Bredevoort een belangrijke rol in de strijd tussen Gelre en Munsterland.
Het kasteel werd in 1188 voor het eerst genoemd op een lijst van goederen van het bisdom Keulen als “Castrum Breidervort“. Het kasteel is in die tijd een omstreden plek. Het heeft dan ook meerdere eigenaren, waardoor een eeuwenlange strijd volgt om het kasteel. In 1238 komt het kasteel als gemeenschappelijke erfenis in handen van Ludolf van Steinfurt en Herman van Lohn. Het kasteel zal versterkt worden waarbij ze gezamenlijk de kosten dragen. In 1278 wordt de burcht tijdens een wraakactie verwoest door Graaf Everhard I van der Mark. Daarna bleef het kasteel 23 jaar als ruïne bestaan. In een verkoopacte uit 1284 wordt gesproken van “area castri Bredevort”.
Na een jarenlange strijd om Bredevoort tussen Münster en Gelre komt het kasteel uiteindelijk in 1301 opnieuw in handen van graaf Herman van Loon II. In dat jaar verplichten de bisschoppen van Münster en Keulen zich om Herman van Lohn te helpen bij het herstel van de burcht. In de roerige tijden daarna gaat de burcht regelmatig over in Münsterse of Gelderse handen via strijd of door verkoop. De bisschoppen van Münster en Keulen moesten gezamenlijk de wederopbouw van kasteel Bredevoort betalen.
Na eeuwen van strijd om het kasteel gaf de bisschop van Münster de strijd op, en wilde vredesonderhandelingen. Na jarenlang onderhandelen werd uiteindelijk op 28 juni 1326 de vrede getekend met het Verdrag van Wesel. Dit belangrijke verdrag werd ook ondertekend door de steden Zutphen, Groenlo, Emmerik en Arnhem. Hierdoor kwam Reinoud II van Gelre in pandbezit van de gerechten in Winterswijk, Aalten en Dinxperlo en het graafschap Bredevoort. Hierdoor komt het gebied definitief bij Gelderland.
In 1882 vervaardigde J. Craandijk twee tekeningen die kasteel Bredevoort zouden voorstellen. Of dat ook klopt is echter de vraag.Kasteel Bredevoort, ‘de Zaal’
Plattegrond
In 1562 liet de pandheer van Bredevoort, Diederik van Bronckhorst-Batenburg, heer van Anholt, een plattegrond maken van het kasteel te Bredevoort. Op deze plattegrond werden ook de functies en bouwkundige staat van de verschillende onderdelen beschreven. De maten werden genoteerd in Rijnlandse voeten. Een Rijnlandse voet is ruim 31 cm lang. Het kasteel was een rechthoek die 42 m lang en 36 m breed was. De muren waren ongeveer 65 cm dik. Om het kasteel liep een wal van zand. Op de hoeken waren rondelen. De wal was ongeveer 2 m breed.
Plattegrond kasteel Bredevoort, 1562
Verklaringen van de beschrijvingen op de plattegrond (vertaald uit oud schrift):
Dit gewelf zal instorten, als het niet snel gerepareerd wordt.
Hier is de trap om naar de ridderzaal te gaan.
Deze muur is bouwvallig. De staande balken zijn onderaan verrot. Dit is een grote zaal: 47 voet lang en 23 voet breed, van binnen gemeten. Eronder is een kelder. De vloer bestaat uit balken en planken en is met estrikken (vloertegels) dichtgelegd. Boven de zaal is maar één zolder.
Dit is een trap om in de grote zaal te komen.
Dit is de keuken, 21 voet lang en 23 voet breed. Eronder is een kelder die net zo groot is als de kelder onder de grote zaal.
Deze schuur is door drost Isendoorn gemaakt. De muren zijn tussen balken gemetseld.
Dit is de wal die rondom het kasteel loopt.
Dit is een erg vervallen schuurtje, net een varkenshok.
De gevangentoren. Hij is 38 voet in het vierkant (van buiten gemeten). De muren zijn 8½ voet dik. [Deze toren is later waarschijnlijk als kruittoren in gebruik geweest, red.]
Hier zijn twee rondelen.
De kamer van de drost (Maarschalcksekamer) boven de poort. [De naam ‘Maarschalckse kamer’ stamt uit de periode 1534-1555 toen maarschalk Maarten van Rossum drost van Bredevoort was, red.]
Dit is de kapel.
Van hieruit stookt men de haard van de ridderzaal.
Dit is de ridderzaal. Het vertrek is 36 voet lang en 19 voet breed. Hieronder bevinden zich de kamers van de burggraaf (slotvoogd) en van de rentmeester. Ook de ingang van de poort ligt hieronder.
Deze muur is goed, voorzover hij boven de wal te zien is.
Deze muur is gemetseld tussen houten balken en heeft een dikte van een halve steen. [De gebruikte stenen waren kloostermoppen van ca. 14 cm breedte, red.]
Een vervallen wenteltrap.
Nog een kamer. Hieronder is een wasruimte. Omdat de wal tegen de wasruimte ligt, is de muur verrot. De stenen zitten los.
Deze muur is grotendeels tussen houten balken opgemetseld en is erg bouwwalling.
Hierin staan de graanmolen en de bakovens. Boven is de kamer van de knecht, met twee zolders en een schoorsteen.
Hier slaapt de drost. Het vertrek is 28 voet lang en 23 voet breed. Daaronder is een vleeskelder.
Deze kamer is in tweeën gedeeld. De vloer is van hout. Ook hieronder ligt de vleeskelder.
Deze kamer boven wordt de salon (pronkkamer, wapenkamer) genoemd. Eronder is de harnaskamer.
Hier raakt de wal de muur, zodat de muur vocht doorlaat en gebreken vertoont. De muur is heel dik en als men het water zou kunnen tegenhouden, zal dat wel enige verbetering geven.
Deze twee kamers en ook de korenzolder liggen boven het bakhuis en brouwhuis.
Deze tekening is in Arnhem gemaakt, nadat alles zo goed mogelijk gemeten is. De tekening klopt aardig. Maar soms is het in het echt iets groter dan hier getekend staat, bijvoorbeeld de kapel, de wenteltrap op de binnenplaats en de gevangentoren.
Er is niet veel bekend over hoe kasteel Bredevoort er precies heeft uitgezien. Er bestaan wel tekeningen van het kasteel, maar deze zijn deels gebaseerd op aannames en fantasie.
Het kasteel was gebouwd op een zandrug van ca. 42 x 26 meter groot en daarmee één van de grotere kastelen van Nederland. Op oude kaarten blijkt de hoofdburcht een typische concentrische burcht te zijn, voorzien van dubbele grachten met daarin een dikke ringmuur. Een voorburcht met zware hoektorens, een rechthoekig burchtmuur voorzien met vier hoektorens waarvan drie torens verlaagd werden tot rondelen.
Kasteel en stad waren gescheiden door een dubbele gracht. Via een brug had men vanuit de stad toegang tot het kasteel. Met moest daarvoor twee poorten passeren, waarvan de tweede poort voorzien was van een barbacane, ten slotte nog een poortgebouw in de ringmuur voordat men op de binnenhof was. Binnen de burcht stonden verschillende gebouwen rondom een ruime binnenhof. Deze afbeeldingen wijzigden in de loop der tijden, en het uiterlijk en aanzien zal door de eeuwen heen vaak gewijzigd zijn geweest door strijd, oorlog, een stadsbrand, en andere oorzaken.
Verwoest
Het kasteel raakte zwaar beschadigd door de Kruittorenramp in 1646. Daarna domineerde het kasteel als ruïne ruim 150 jaar het stadsbeeld tot omstreeks het einde van de 18e eeuw. Uit 1791 is de laatst bekende melding van een zichtbare ruïne, overgeleverd in Bredevoortse kerkeraadsnotulen toen Willem V de restanten bezichtigde tijdens zijn bezoek aan Bredevoort. Het hoofdgebouw (zonder voorburcht, rondelen en ringmuur) had een omvang van ongeveer 42 x 36 meter. Daarmee was het één van de grotere kastelen van Nederland.
Kasteel Bredevoort in 1597
Restanten
Tegenwoordig liggen de restanten van het kasteel in de vorm van fundamenten, gewelven, tunnels en puin van dit kasteel onder en rondom plein ’t Zand en de Hozenstraat in het hart van de stad. In het voorjaar van 2009 werd tijdens archeologisch onderzoek rondom de voormalige school op ’t Zand een deel van de fundamenten blootgelegd. Er zijn muurresten aangetroffen van 2,5 tot 4 meter dik. Op plein ’t Zand zijn fundamenten gevonden van de barbacane. De contouren van dit poortgebouw zijn met messing gekleurde banden in de bestrating zichtbaar gemaakt.
Deze website gebruikt cookies voor een optimale ervaring en analyse van bezoekgegevens. Ga je hiermee akkoord? Zonder toestemming werken sommige onderdelen van de site mogelijk minder goed.
Functioneel
Altijd actief
De technische opslag of toegang is strikt noodzakelijk voor het legitieme doel het gebruik mogelijk te maken van een specifieke dienst waarom de abonnee of gebruiker uitdrukkelijk heeft gevraagd, of met als enig doel de uitvoering van de transmissie van een communicatie over een elektronisch communicatienetwerk.
Voorkeuren
De technische opslag of toegang is noodzakelijk voor het legitieme doel voorkeuren op te slaan die niet door de abonnee of gebruiker zijn aangevraagd.
Statistieken
De technische opslag of toegang die uitsluitend voor statistische doeleinden wordt gebruikt.De technische opslag of toegang die uitsluitend wordt gebruikt voor anonieme statistische doeleinden. Zonder dagvaarding, vrijwillige naleving door je Internet Service Provider, of aanvullende gegevens van een derde partij, kan informatie die alleen voor dit doel wordt opgeslagen of opgehaald gewoonlijk niet worden gebruikt om je te identificeren.
Marketing
De technische opslag of toegang is nodig om gebruikersprofielen op te stellen voor het verzenden van reclame, of om de gebruiker op een site of over verschillende sites te volgen voor soortgelijke marketingdoeleinden.
