Op de Haart waren vroeger twee scholen, de Openbare Lagere (later Ned. Hervormde) School op de ‘Voor-Haart’ en de Christelijke Nationale School op de ‘Achter-Haart’. De Chr. Nat. School stond aan de Haartseweg 29, tegen de buurtschap Miste aan (Achter-Haart). Bewust daar gebouwd, zodat ook de kinderen uit de aangrenzende buurtschappen Miste en het Woold naar deze school konden.
De Christelijke Nationale School werd in 1902 opgericht. Het eerste hoofd was N.W. van Diemen de Jel, die vooral bekend werd als schrijver van streekromans. In 1915 werd hij opgevolgd door E. de Vries. Deze bleef ruim 30 jaar, tot 1946, aan de school verbonden. Van 1946 tot 1957 was L.H. Postma hoofd en van 1957 tot 1977 de heer W.H. Overgaauw.
Meer centraal gelegen in deze buurtschap (Voor-Haart) stond de Hervormde school. In 1978 gingen beide scholen samen en werd de nieuwe school ’t Möllenveld geopend. Het schoolgebouw op de Achter-Haart werd eind jaren 70/begin jaren 80 afgebroken om plaats te maken voor enkele woningen. Het oude meestershuis staat er nog. In het oude gebouw van de Hervormde school op de Voor-Haart vestigde zich Jongerencentrum Atlantic.
De School voor Christelijk Volksonderwijs (CVO-school), ook wel bekend als de Nederlands Hervormde School op ’t Zand, stond op de plek van het voormalige kasteel Bredevoort. Gedurende twee eeuwen hebben hier verschillende schoolgebouwen gestaan. Na de Tweede Wereldoorlog werd het vervangen door nieuwbouw. Sinds 2015 is in het pand een brouwerij gevestigd.
In 1822 hield het schoutambt (de gemeente) Aalten een aanbesteding voor de bouw van een nieuwe school op ’t Zand. In 1863 volgde een verbouwing en uitbreiding. Enkele decennia later, in 1885, werd opnieuw aanbesteed: ditmaal voor de verbouwing van de bestaande school én voor de bouw van een nieuw schoolgebouw met vier lokalen, enkele tientallen meters ten zuidwesten van de oude locatie. Kort daarna werd het oudere pand afgebroken.
Van openbaar naar christelijk onderwijs
Oorspronkelijk was de school op ’t Zand een openbare lagere school. Bredevoort had geen christelijke school. Dominee Krul nam het initiatief om ook in Bredevoort een christelijke school op te richten. Op 16 november 1924 werd de School voor Christelijk Volksonderwijs officieel geopend.
In het eerste jaar vonden de lessen plaats in de consistorie van de Hervormde Kerk en later in het oude Ons Huis aan de Prinsenstraat. Het eerste schoolhoofd was W. van Velden, die deze functie tot 1951 bekleedde. De eerste onderwijzeres was mejuffrouw Odé.
Het catechisatielokaal op de Markt werd al snel te klein. Daarom werd het gemeentebestuur verzocht om enkele lokalen van de openbare school op ’t Zand beschikbaar te stellen. Dit verzoek werd ingewilligd, waardoor de school een tijdlang half in gebruik was voor openbaar en half voor christelijk onderwijs.
Door toenemende leerlingaantallen werd in 1929 besloten tot de bouw van een nieuwe openbare school aan de Schoolstraat, waarna de school op ’t Zand zelfstandig verder ging als NH school.
Sloop en nieuwbouw
Na de Tweede Wereldoorlog verkeerde het schoolgebouw in slechte staat. Het werd afgebroken en vervangen door een nieuwe lagere school met zes lokalen, gebouwd onder architectuur van de heer Siemons. Het schoolhoofd, de heer Van Velden, werd in 1954 opgevolgd door dhr. Droppers, en in 1972 nam dhr. P. van Beelen de leiding over.
Herbestemming
In 1993 fuseerde de protestantse basisschool op ’t Zand met de katholieke Joannesschool tot de interconfessionele basisschool ’t Bastion. Nadat de school haar onderwijsfunctie verloor, kwam het gebouw leeg te staan. In 2015 kreeg het een nieuwe bestemming als Stadsbrouwerij De Borghman, waarmee het pand opnieuw een centrale plaats in het gemeenschapsleven van Bredevoort innam.
School op ’t Zand, nu Stadsbrouwerij de BorghmanArnhemsche Courant, 20 juli 1822De Graafschapbode, 24 juni 1885Fragment kadastrale kaart, 1863 (perceel B-329)Fragment kadastrale kaart, 1888 (perceel B-641)
De Rooms-Katholieke Sint Joannesschool in Bredevoort werd rond 1908 gebouwd op de plek waar ooit de Aalterpoort stond. Begin jaren ’80 verhuisde de school naar de Izermanstraat.Nadat de school haar onderwijsfunctie verloor, werd het gebouw afgebroken en werden er appartementen gebouwd.
In 1897 kocht pastoor Bernardus Mulders het huis van de familie Roelvink aan ’t Zand in Bredevoort. Zijn doel was, zo schreef hij: “zijn arme kinderen” katholiek onderwijs aanbieden. Omdat katholieke scholen in die tijd geld kostten, bedacht hij een slimme oplossing: hij haalde nonnen naar Bredevoort die in het voormalige rentmeestershuis een klooster en een sanatorium vestigden. Met de winst van het sanatorium begon de pastoor een lagere school: de Sint Joannesschool.
In 1993 fuseerde de Joannesschool met de protestantse basisschool op ’t Zand tot de interconfessionele basisschool ’t Bastion.
De openbare lagere school aan de Schoolstraat in Bredevoort werd in 1929/1930 gebouwd in opdracht van de gemeente Aalten. Tot dat moment was het openbaar onderwijs in Bredevoort gevestigd in de school op ’t Zand.
Het schoolgebouw is karakteristiek voor de ontstaansperiode kenmerkende bouwtrant in een zakelijke stijl, met invloeden van de Amsterdamse School. Zowel in de hoofdvorm als in de detaillering is het oorspronkelijke karakter goed bewaard gebleven.
De nieuwe school werd geopend op 29 april 1930 maar was geen lang leven beschoren. Wegens een te gering aantal leerlingen werd ze in 1935 alweer opgeheven.
In 1946 werd het gebouw in gebruik genomen door de Christelijke Boeren- en Tuindersbond, die er een lagere landbouwschool vestigde. Daarna deed het dienst als rooms-katholieke kleuterschool en later als onderkomen voor peuterspeelzaal Doortje.
In 1904 opende de christelijke lagere school in IJzerlo haar deuren met 55 leerlingen. In de jaren vijftig bereikte de school haar hoogtepunt met 140 leerlingen. De eerste schoolhoofden waren S. Schipper (1904–1906) en E. de Vries (1906–1936).
Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte het schoolgebouw zwaar beschadigd door een verdwaalde vliegtuigbom. Na de bevrijding werd de school hersteld. Door materiaalschaarste werden daarvoor verschillende soorten stenen gebruikt. Om dit te maskeren werd het gebouw wit geschilderd. In 1947 heropende de school haar deuren.
In 1978 betrok de school een nieuw gebouw, dat de naam ‘t Warmelinck kreeg, een verwijzing naar de boerderij die vroeger op die plek stond.
De school kende wisselende leerlingenaantallen: in 1996 was het aantal leerlingen gedaald tot 59. Daarmee zat de school onder het door de gemeente geëiste minimum van 65. Het voortbestaan van de school kwam onder druk.
Dankzij de komst van jonge gezinnen (veelal in ouderlijke woningen) en nieuwbouw in IJzerlo steeg het aantal leerlingen echter weer. In 2004 telde de school 106 leerlingen.
In 1985 fuseerden de lagere- en kleuterschool tot de basisschool. In 1990 verhuisden ook de kleuters naar ‘t Warmelinck. De kleuterschool was in 1960 opgericht en zat van 1969 tot 1990 in een eigen gebouw.
In 1254 wordt melding gedaan van de ‘curtis Grevinkhof sita in parochia Alethe‘ (het hof Grevinkhof, gelegen in de parochie Aalten).
De getoonde locatie op de kaart is een schatting.
Gotscalco de Reme ontfangt van Otto van Loon in burgleen de curtis Grevinkhof te Aalten, met den molen en wat er verder toebehoort, met uitzondering van het holtgericht. Hierby present Gerardus Canoninicus „frater domini G. de Reme”. (bron)
Destijds hoorde er al een watermolen bij de Grevinkhof, dat toen een Lohnse bezitting was. Vermoedelijk is rond 1500 het molenrecht van de Grevinkhof naar de Ahof overgegaan. Bij de verbreding van de Slinge in 1969 werden eiken funderingspalen van de molen gevonden, die een breedte van ca. 12 m besloegen.
In 1200 werd melding gemaakt van het landgoed „Kortebeke”, als bezitting van de bisschop van Utrecht. Ook wordt melding gemaakt van de „Grevinkhof”, als bezitting van Graaf Otto van Loon, die deze bezitting in 1370 aan enige zijner bloedverwanten overdroeg. De Grevinkhof en het daarbij gelegen „Nonhof” zijn dus historische plekjes bij Aalten. Ook van het scholtengoed „Hondorpe” wordt al in die jaren melding gemaakt.
Overige vermeldingen
Vermoedelijk werd de boerderij later/ook ‘Grievinck’ genoemd.
In 1619 liet Wessel Schenk, burger van Danzig, per volmacht de jaarlijkse inkomsten uit twee Aaltense boerderijen (Lutke Grievinck en Goorhuis) contractueel overschrijven op zijn zuster’s dochter Gertruid Tols. ‘Lutke’ betekent ‘klein’, dus blijkbaar heeft er ooit een afscheiding plaatsgevonden van de oorspronkelijke boerderij.
In het Verpondingskohier van Aalten uit 1647 (afschrift Kreijnck) staat vermeld: Jan Grievinck, watermuller 1 huis 27 – 0 -. Een hof van 1 Beeker gesaeis 0 – 15 -. (met nog een aantal bezittingen), Tesamen thientbaer an den hof te Ahave.
Ongeveer op de locatie waar tegenwoordig buurtschapshuis ’t Romienendal is, aan de huidige Aladnaweg, stond vroeger zondagsschool Dale West (Elshoek).
Het Aaltense ‘zondagsscholenlandschap’
Dit type één- of tweeklassige zondagsschoolgebouwtjes stond in de Achterhoek in diverse buurtschappen. De wegen naar de dorpen vanuit deze gebieden waren soms niet meer dan een enkel karrenspoor en veranderden vooral in de winter in bijna onbegaanbare zandwegen.
Het schooltje in Dale West maakte deel uit van een doordacht netwerk van ten minste elf zondagsschooltjes in de gemeente Aalten, waarvan er negen gelijktijdig bestonden. Ze stonden steeds circa 2,5 km uit elkaar, zodat kinderen uit de omgeving nooit meer dan 1250 meter (maximaal een halfuur lopen) hoefden af te leggen.
Van al deze schooltjes zijn er nu nog slechts drie bewaard gebleven; de zondagsschool van Dale West is helaas verdwenen. (In de buurtschap lag aan de Walfortlaan ook nog de zondagsschool Dale Oost).
Geschiedenis: Twee opeenvolgende schooltjes
De zondagschoolvereniging Dale werd opgericht op 2 maart 1928 met als doel de ‘oprichting en instandhouding van een christelijke zondagschool’.
Toch werd er in dit deel van Dale al veel langer lesgegeven. De regio kende hier een van de oudste zondagsschooltjes van de gemeente: vanaf 1876 kwam men 60 jaar lang bijeen in een ouder ‘zondagsschoolhuusken’ aan de Slatdijk, ongeveer 500 meter zuidelijker op het terrein van boerderij ‘Nooitgedacht‘ van Derk Willem Neerhof.
Op 23 oktober 1936 werd het nieuw gebouwde schooltje aan de Aladnaweg feestelijk in gebruik genomen ter vervanging van de locatie aan de Slatdijk.
Van zondagsschool naar ’t Romienendal
In 1986 voldeed het gebouwtje aan de Aladnaweg niet meer aan de eisen van de tijd en werd het te klein voor de zondagsschool en de vele jeugdclubs. Omdat de zondagsschoolvereniging het financieel zwaar had en uitbreiding van het bestaande pand onmogelijk bleek, werd in december 1986 de Vereniging voor een Gebouw voor Algemeen Christelijke Belangen te Dale opgericht.
Zij namen het oude gebouwtje over en kochten het naastgelegen perceel aan. Dankzij rommelmarkten, een oldtimershow, giften van leden, een gemeentelijke lening en de inzet van vele vrijwilligers kon de nieuwbouw gerealiseerd worden. Op 3 april 1991 werd het nieuwe buurtschapshuis ’t Romienendal officieel geopend, waarmee de oude zondagsschool definitief een nieuwe bestemming voor de gemeenschap kreeg.
Adresgeschiedenis
Adresboek 1934
Dale 34 > 17 (oude locatie)
Zondagsschoollokaal
Adresboek 1967
Dale 27/1 > Slatdijk 7 (nieuwe locatie)
Zondagsschoollokaal
Afbeeldingen
Locaties zondagsschool Dale West, tot 1936 (1) en na 1936 (2)Fragment kadastrale kaart, 1881, perceel C-3164 is het oude zondagsschooltjeZondagsschool Dale WestDe Graafschapper, 20 oktober 1936
De zondagsschoolvereniging “Walfort” te Dale werd volgens de statuten opgericht in november 1934 (het jaar van de eerste bestuursvergadering), hoewel de vroegst genotuleerde ledenvergadering al dateert van 28 november 1930.
Blijkens een krantenbericht uit 1937 werd er vóór de oprichting van dit gebouwtje zondagsschoolonderwijs gegeven in Havezathe ’t Walfort.
Het Aaltense ‘zondagsscholenlandschap’
Dit type één- of tweeklassige zondagsschoolgebouwtjes stond in de Achterhoek in diverse buurtschappen. De wegen naar de dorpen vanuit deze afgelegen gebieden waren destijds vaak niet meer dan een karrenspoor en veranderden vooral in de winter in vrijwel onbegaanbare zandwegen.
Het schooltje in Dale Oost maakte deel uit van een doordacht netwerk van ten minste elf zondagsschooltjes in de gemeente Aalten, waarvan er negen gelijktijdig bestonden. Ze stonden steeds circa 2,5 km uit elkaar, zodat kinderen uit de omtrek nooit meer dan 1250 meter (maximaal een halfuur lopen) hoefden af te leggen.
Van al deze schooltjes zijn er nu nog slechts drie bewaard gebleven, waar dit gebouwtje aan de Walfortlaan er één van is. (In de buurtschap lag overigens ook nog een zondagsschool Dale West op de hoek Slatdijk/Aladnaweg, maar die is verdwenen).
Sluiting en herbestemming
Wegens teruglopende belangstelling zijn de zondagsschoolactiviteiten in Dale Oost in 2000 stopgezet. Het schoolgebouw werd in 2007 verkocht en is als woning/gebouw behouden gebleven. Het archief van de vereniging is in 2013 overgedragen aan het Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers.
Aan de Hogestraat 33 zat vroeger de sigarenzaak van Herman Duenk. Hij gaf zijn winkel de prachtige naam ‘Insulinde‘, tevens een koosnaam voor Nederlands-Indië, afkomstig uit het boek ‘Max Havelaar’ van Multatuli.
Gelet op de vermelding van de woonplaats van de bewoners, de echtparen Fredrik ter Beest en Hendrina Wolters en Jan Deunk en Elsken Prins, in het 2e rot van IJzerlo in de Liberale Gifte van 1748, lag Stokhorst in het gebied dat ‘de Stokkert’ werd genoemd, in de buurt van Devenhuus, Roelofshuus en Kuijerman.
Werd deze boerderij later wellicht ‘Kobushuus’ genoemd?
Archieven
Liberale Gifte 1748
Volontaire Protocollen
In 1750 verkochten Gerrit Jan Rothuis / Rots en Hendrica Haank ‘twee molders gesaeij boulant in den Stokhorst en het daer op getimmerte’ in IJzerlo voor 430 gulden aan Gerardus Lambertus Frenck, regerend burgemeester van Bocholt. Gerrit Jan en Hendrica hadden het in 1742 gekocht van Jan Asmus.
